Bir magmatik kayaçta iri kristaller kolayca seçilirken başka bir örnek neredeyse tek renkli ve ince dokulu görünebilir. Bu fark, eriyik malzemenin katılaşma geçmişi hakkında bilgi taşır. Kristallerin büyümesi için geçen süre ve oluşum koşulları dokuda iz bırakır. Ancak kristal büyüklüğü, bütün kayaç geçmişini tek başına veren basit bir saat değildir.
Görsel: İri mineral kristalleri içeren pegmatitik granit örneği. Kaynak: Patagonia Granite (pegmatitic granite; Brazil) 1 (25435470626).jpg; üretici: James St. John; lisans: CC BY 2.0. Kaynak bildirimi: Patagonia Granite (pegmatitic granite; Brazil) 1.
Eriyikten kristalli yapıya
Magmatik kayaçlar, erimiş kayaç malzemenin soğuyup katılaşmasıyla oluşur. Yeraltındaki eriyik magma, yüzeye çıktığında lav olarak adlandırılır. Soğuma sırasında uygun koşullarda mineraller kristalleşir. Ortaya çıkan kristallerin büyüklüğü ve birbirine göre konumu, kayacın dokusunu oluşturur. Aynı oluşum ailesinde farklı görünüm bulunması bu nedenle şaşırtıcı değildir.
Yerin içinde yavaş soğuyan bir magma gövdesinde kristallerin büyümesi için daha fazla fırsat bulunabilir. İri taneli doku bu tür koşullarla ilişkilidir. Yüzeyde hızlı soğuyan lavlarda ise kristaller çok küçük kalabilir. İki durum arasındaki fark, yalnızca kayacın sonradan daha fazla aşınıp aşınmadığıyla açıklanmaz; oluşum aşamasında ortaya çıkmıştır.
Görünmeyen tane, hiç kristal yok demek değildir
Çıplak gözle ayrı tanelerin seçilemediği bir kayaç, mikroskobik kristaller içerebilir. İnce tanelilikle camsı yapı bu yüzden aynı tanım değildir. Çok hızlı soğuma, düzenli kristal yapıların gelişmesini büyük ölçüde engelleyebilir ve volkanik cam oluşabilir. Ancak her düzgün görünen koyu yüzeyi cam diye adlandırmak doğru olmaz.
Dokuyu tanımlarken önce neyin gerçekten görüldüğü belirtilir. İri taneler, ince bir ana malzeme veya cam görünümü farklı gözlem başlıklarıdır. Bunların ardından oluşum yorumu yapılır. “Taneler gözle seçilmiyor” gözlemiyle “şu sürede soğumuş” sonucu arasında başka bilgi gerektiren bir adım vardır. Görünüm, doğrudan dakika hesabı vermez.
İki farklı kristal boyu bir arada
Bazı magmatik kayaçlarda iri kristaller daha ince taneli bir hamurun içinde bulunur. Bu porfirik dokudur. İri kristaller fenokristal, çevredeki daha ince malzeme hamur olarak adlandırılabilir. Doku, bütün minerallerin aynı büyüme koşulunu aynı süreyle paylaşmadığını araştırmaya açar. Kayacın bir bölümünü görmekle bütününün tek aşamada oluştuğunu varsaymak gerekmez.
Bu görünümün yaygın açıklamalarından biri iki aşamalı soğumadır. Önce yeraltında daha yavaş soğuyan ortamda bazı kristaller büyür. Magma daha sığ ve serin bir bölgeye yükseldiğinde veya yüzeye çıktığında kalan eriyik daha hızlı katılaşabilir. Böylece önce oluşmuş iri kristaller, daha ince bir malzemenin içinde korunur.
Yine de her porfirik dokuyu zorunlu olarak aynı iki aşamalı öyküye bağlamak doğru değildir. Farklı minerallerin kristal çekirdeği oluşturma ve büyüme hızları da farklı olabilir. Jeoloji araştırmaları başka oluşum yollarını da değerlendirir. Doku sınıfı, gözlenen ilişkiyi adlandırır; ayrıntılı köken yorumu için mineral ve çevre bilgisi eklenir.
Bileşim ve doku farklı özelliklerdir
Bir kayacın hangi mineralleri içerdiğiyle bu minerallerin ne büyüklükte olduğu ayrı sorulardır. Benzer genel bileşimde fakat farklı soğuma ortamlarında oluşmuş kayaçlar farklı dokular gösterebilir. Tersine benzer tane boyu, aynı kimyasal bileşimin kanıtı değildir. Sınıflandırmada bileşimle dokunun birlikte değerlendirilmesinin nedeni budur.
Renk de bu iki sorunun yerine geçmez. Koyu renkli bir örneğe bakarak bütün kristallerinin küçüklüğü veya soğuma derinliği kesinleştirilemez. Mineral bileşimi ve yüzeyin durumu görünümü etkileyebilir. Daha anlamlı açıklama, renk izlenimini somut tane ve yapı gözlemleriyle birleştirir.
Boşlukları kristalle karıştırmamak
Bazı volkanik kayaçlarda gazların oluşturduğu boşluklar bulunur. Bunlar iri kristallerin kendisi değildir. Delikli görünüm, eriyik içindeki gazın davranışına ilişkin başka bir bilgi verir. Bir örnekte hem gözenekler hem kristaller bulunabilir; her özellik farklı süreç sorusuna bağlanır. Hepsini yalnızca tanelilik başlığı altında toplamak ayrıntıyı kaybettirir.
Dokuyu okurken en yararlı yaklaşım, kristal boyunu, boyların dağılımını, ince hamuru ve boşlukları ayrı tanımlamaktır. Ardından bunları soğuma ortamı ve mineral bileşimiyle ilişkilendirebiliriz. Küçük bir kayaç yüzeyi böylece tek bir görsel desen değil, katılaşmanın farklı aşamalarını araştırmaya yarayan fiziksel kayıt hâline gelir.
_1_(25435470626).jpg){kind=link}