Bir taşın üzerinde farklı renkli taneler görmek, içinde farklı mineraller bulunabileceğini düşündürür. Ancak mineral ile kayaç arasındaki ayrım yalnızca renk sayısına dayanmaz. Mineral, belirli kimyasal ve yapısal özelliklerle tanımlanan doğal maddedir. Kayaç ise bir veya birden fazla mineralin ya da başka doğal mineral malzemenin oluşturduğu bütündür. İki terim aynı inceleme düzeyini anlatmaz.
Görsel: Granit damarı içeren kayaç örneğinde farklı mineral ve kayaç bileşenleri. Kaynak: Granite dike 2.jpg; üretici: James St. John; lisans: CC BY 2.0. Kaynak bildirimi: https://www.flickr.com/photos/47445767@N05/52907591206/.
Mineralin kimliği nerede aranır?
Jeolojide mineral tanımı doğal oluşum, kimyasal bileşim ve düzenli iç yapı gibi özelliklere dayanır. Atomların nasıl dizildiği önemlidir. Mineral yalnızca dışarıdan parlak görünen bir taş parçası değildir. Kuvars, kalsit ve olivin mineral adlarıdır. Her birinin tanımlanmasında kendine özgü bileşim ve fiziksel özellikler birlikte değerlendirilir.
Kimyasal bileşimin belirli olması her mineralin bütün örneklerinin her ayrıntıda aynı görünmesi demek değildir. Bazı bileşimler belirli sınırlar içinde değişebilir. Aynı mineralin farklı renkli çeşitleri de bulunabilir. Bu yüzden tanım, tek fotoğraftaki görünümden daha kapsamlıdır. Bir mineral adını yalnızca hatırlanan renkle eşleştirmek güvenilir bir tanıma yöntemi sağlamaz.
Kristal yapı da her zaman elde tutulabilecek büyük, düzgün yüzlü bir kristal oluşturmaz. Mineraller çok küçük taneler hâlinde bulunabilir. Dış biçim, büyüme ortamına ve çevredeki malzemeye bağlıdır. İçteki atom düzeniyle gözle görülen geometrik şekil ilişkili olsa da aynı şey değildir. Düzgün yüz seçilememesi mineralin bulunmadığını göstermez.
Kayaç bir araya gelmiş malzemedir
Bir kayaçta farklı mineral taneleri yan yana bulunabilir. Bunların miktarı, büyüklüğü ve birbiriyle ilişkisi kayacın özelliklerini etkiler. Kayaç adı yalnızca içerdiği en parlak tanenin adı değildir. Bütünün bileşimi ve oluşum biçimi değerlendirilir. Bu nedenle tek taneyi tanımak, bütün kayacı otomatik olarak sınıflandırmaya yetmez.
Kayaçların hepsinde çok sayıda farklı mineral bulunması da gerekmez. Örneğin dunit, esas olarak olivinden oluşan bir kayaçtır. Bu durumda olivin mineralin, dunit kayacın adıdır. Aynı mineral tanelerinin bir araya gelmesi, iki terimi gereksiz kılmaz. Biri maddenin türünü, diğeri doğal kayaç bütününü tanımlar.
Bazı kayaçlarda kristal olmayan doğal malzeme de önemlidir. Volkanik cam buna örnektir. Obsidiyeni tek bir büyük mineral kristali saymak, cam yapısıyla kristal yapıyı karıştırır. Kayaçlar dünyasını yalnızca farklı renkli mineral tanelerinin karışımı gibi düşünmek bu tür örnekleri açıklamakta yetersiz kalır.
Renk tek başına neden yetmez?
Kuvarsın mor, pembe veya dumanlı görünümlü çeşitleri bulunabilir. Buna karşılık farklı mineraller benzer renkte görünebilir. Renk yararlı bir gözlem alanıdır fakat bütün tanımlamayı taşımaz. Jeologlar parlaklık, çizilme direnci ve kırılma davranışı gibi başka özellikleri de değerlendirir. Gerektiğinde kimyasal ve kristal yapıya ilişkin laboratuvar yöntemleri kullanılır.
Sertlik denince burada çizilmeye karşı direnç kastedilir. Günlük dildeki genel sağlamlık düşüncesiyle aynı tanım değildir. Bir mineralin parlak veya iri olması da yaşını doğrudan vermez. Görünür özellikleri hangi fiziksel soruyla ilişkilendirdiğimizi bilmek, tek bir izlenimden çok sayıda sonuç çıkarmayı önler.
Örnek incelerken iki ölçek kullanmak
Bir kayaç örneğini anlamaya çalışırken önce bütünün dokusuna bakılabilir: Taneler seçiliyor mu, birbirine nasıl bağlı, belirgin katman veya yönlenme var mı? Ardından tek tek tanelerin özellikleri araştırılır. Bütünün deseniyle tanenin mineral kimliği farklı gözlemlerdir. Bunları ayrı kaydetmek, birini diğerinin yerine kullanmayı zorlaştırır.
Bir müze künyesinde kayaç ve mineral adlarının birlikte yazılması bu nedenle doğaldır. Kayaç türü, içindeki bir mineral ve o mineralin belirli çeşidi aynı açıklamada bulunabilir. Adların farklı olması çelişki yaratmaz; malzeme farklı ayrıntı düzeylerinde tanımlanmıştır. Okur, hangi sözcüğün bütüne, hangisinin bileşene ait olduğunu izleyebilir.
Temel ayrım büyüklük değildir. Küçük bir kayaç parçası da kayaçtır; büyük bir kristal de mineraldir. Kimyasal ve kristal kimliği sormakla doğal malzemenin nasıl bir araya geldiğini sormak farklı işlerdir. Mineral ve kayaç terimleri, bu iki soruyu birlikte fakat birbirine karıştırmadan araştırmayı sağlar.
