Hilalden dolunaya uzanan değişim sırasında Ay’ın bir parçası kaybolmaz. Değişen, Güneş’in aydınlattığı bölümün Dünya’dan ne kadarını görebildiğimizdir. Ay, görünür ışığını büyük ölçüde Güneş’ten alıp yansıtır. Küresinin yaklaşık yarısı aydınlıkken diğer yarısı gece tarafındadır. Yörüngede ilerlemesi, aydınlık yarıyla gözlemci arasındaki açıyı değiştirir.
Açıklayıcı şema: Ay’ın aydınlanan bölümünü farklı konumlardan görme ilişkisini gösteren şema. Kaynak: Phases-of-the-moon-diagram.svg; üretici: File:Mond Grafik.svg : Horst Frank (JPG), Nethac DIU (SVG) File:Mond Phasen.svg : Pamplelune derivative work: MikeRun; lisans: CC BY-SA 3.0. Kaynak bildirimi: This file was derived from: Mond Grafik.svg : Mond Phasen.svg :.
Üç boyutlu küre, iki boyutlu görünüm
Gökyüzünde Ay’ı bir disk olarak algılarız; oysa aydınlanan cisim küredir. Bize dönük yarım kürenin bir bölümü gündüz, bir bölümü gece tarafında kalabilir. Evre, bu görünür diskteki aydınlık alanın biçimiyle ilgilidir. Kürenin toplamda aydınlanan payıyla Dünya’dan görülen aydınlık payı aynı cümlede birleştirmek karışıklık yaratabilir.
Yeniayda Ay, gökyüzünde Güneş’in bulunduğu doğrultuya yakın görünür. Aydınlık yüzü ağırlıklı olarak Güneş’e, gece yüzü Dünya’ya dönüktür. Bu yüzden Ay’ı seçmek zordur. Ay daha sonra yörüngede ilerledikçe aydınlanan yarının küçük bir bölümü bize görünür ve hilal ortaya çıkar. Hilalin büyümesi, Ay’ın yüzey alanının büyümesi değildir.
İlk dördünden dolunaya
İlk dördünde görünen diskin yaklaşık yarısı aydınlıktır. İsimdeki dörtte bir, aydınlık diskin oranından çok evre döngüsündeki konumla ilişkilidir. Ay daha sonra şişkin görünüme geçer. Dolunay çevresinde ise Dünya’dan bakıldığında Ay, Güneş’in gökyüzündeki doğrultusunun karşı tarafında bulunur. Güneş’le aydınlanan yüzün büyük bölümünü görürüz.
Dolunay sonrasında görünen aydınlık alan küçülmeye başlar. Son dördün ve küçülen hilal evreleri, aynı döngünün devamıdır. Büyüyen ve küçülen evrelerde aydınlık alanın hangi tarafta göründüğünü yorumlarken gözlem yönü ve konum önemlidir. Bir çizimdeki sağ–sol kuralını bütün dünya için koşulsuz bir tanıma dönüştürmek gerekmez.
Yeniaydan bir sonraki yeniaya kadar yaklaşık 29,5 gün geçer. Ay’ın yıldızlara göre Dünya çevresinde turunu tamamlamasıysa yaklaşık 27,3 gündür. Aradaki fark, Dünya–Ay sisteminin bu sırada Güneş çevresindeki yolunda ilerlemesiyle ilişkilidir. Aynı aydınlanma geometrisine dönmek için Ay’ın biraz daha yol alması gerekir.
Gölge ne zaman devreye girer?
Normal evre döngüsünde hilalin karanlık bölümünü Dünya’nın gölgesi oluşturmaz. Ay tutulmasında ise Dünya, Güneş’le Ay arasında uygun biçimde hizalanır ve gölgesi Ay’ın üzerine düşer. Bu özel olay dolunay evresinde olabilir. Her dolunayda tutulma oluşmaması, Ay yörüngesinin eğik olmasıyla ilgilidir.
Bu farkı bir düşünce modeliyle ayırabilirsiniz. Ay’ın yerini temsil eden küre, kendisine ışık veren kaynağın çevresindeki görüş açısına göre farklı aydınlık paylar gösterir. Araya başka bir nesne girip ışığı keserse gölge olayı eklenir. Görüş açısı değişimiyle ışığın gerçekten engellenmesi, modelde de ayrı işlemlerdir.
Uzak yüz sürekli karanlık değildir
Ay’ın Dünya’ya büyük ölçüde aynı yüzünü göstermesi, uzak yüzünün hiç Güneş ışığı almadığı anlamına gelmez. Yakın yüz ve uzak yüz, Dünya’ya göre adlandırılır. Gündüz ve gece tarafı ise Güneş ışığına göre belirlenir. Bu iki bölümlendirme farklı referanslara dayanır; yakın yüz de evre döngüsünde gece yaşayabilir.
Hilal sırasında karanlık görünen diskin geri kalanı bazen belli belirsiz seçilir. Bu görünümde Dünya’dan yansıyan Güneş ışığı Ay’ın gece tarafını az miktarda aydınlatır. Yerküre ışığı denen etki, Ay’ın kendi ışığını üretmeye başlaması değildir. Işık önce Dünya’ya, ardından Ay’a ulaşıp yeniden gözlemciye döner.
Ay’ın gündüz de görülebilmesi aynı geometrinin başka bir sonucudur. Görünürlük yalnızca geceye bağlı değildir; evre, gökyüzündeki konum ve ortamın koşulları birlikte rol oynar. Bir ay boyunca tarih, saat ve görünen aydınlık biçimi kaydetmek, değişimin düzenini araştırmaya yarar. Tutulmayı beklemeden evre döngüsünün temel hareketi gözlenebilir.
Gözlem notuna Ay’ın ufka göre yönü de eklenebilir. Böylece yalnızca aydınlık biçimi değil, bu biçimin gün içindeki konumuyla ilişkisi de karşılaştırılabilir. Her kaydın saatini korumak, farklı günlerin çizimlerini anlamlı biçimde yan yana getirmeyi sağlar.
